Đại học Shahid Beheshti ở Tehran bị hư hại vào ngày 4-4-2026 sau khi Mỹ và Israel tấn công hàng chục đại học của Iran – Ảnh: AFP
Thỏa thuận hòa bình mà Tổng thống Mỹ Donald Trump đang theo đuổi với Iran hiện vấp phải nhiều trở ngại khi không ít người trong phe bảo thủ tỏ ra hoài nghi. Tuy nhiên, vấn đề gây tranh cãi nhất có lẽ là dòng tiền chảy vào Tehran, với con số 300 tỉ USD đang được nhiều bên nhắc tới.
Tái thiết hay bồi thường?
Trong cuộc phỏng vấn trên Đài CBS News sáng 15-6, Phó tổng thống JD Vance dường như đã ngầm xác nhận khả năng Iran được trao quyền tiếp cận một “quỹ tái thiết” trị giá tới 300 tỉ USD.
Sau cuộc phỏng vấn đó, chính quyền ông Trump liên tục tìm cách làm rõ vấn đề, nhấn mạnh số tiền này không đến từ người nộp thuế Mỹ mà từ các quốc gia vùng Vịnh, và chỉ được giải ngân nếu Iran tuân thủ thỏa thuận hòa bình.
Trên Đài Fox News tối 15-6, ông Vance cho biết: “Chúng tôi sẽ mời các quốc gia khác – không phải Mỹ mà là các nước khác – đầu tư vào Iran”. Đến ngày 16-6, ông tiếp tục khẳng định Mỹ sẽ không để những nước như Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) đầu tư vào Iran “nếu Iran không thay đổi cách hành xử của mình”.
Trong khi đó, Reuters dẫn một nguồn tin nắm rõ thỏa thuận cho biết đây là quỹ tư nhân trị giá 300 tỉ USD nhằm thúc đẩy đầu tư vào Iran, không phải chương trình tái thiết hay bồi thường, và không sử dụng bất kỳ khoản tiền hay viện trợ nào từ chính phủ.
Các doanh nghiệp tại Mỹ, các nước Ả Rập vùng Vịnh, châu Á, Nam Mỹ và châu Phi đã đồng ý cam kết tài trợ cho quỹ này, vốn “được thiết kế để tạo động lực kinh tế cho cả hai bên tiến tới một thỏa thuận cuối cùng nhằm chấm dứt chiến tranh”.
Reuters lần đầu tiết lộ hơn một nửa số tiền đã được các nhà đầu tư cam kết, toàn bộ đến từ khu vực tư nhân, tập trung vào các lĩnh vực năng lượng, logistics, sản xuất và vận tải.
Một nguồn tin cấp cao từ Iran cho biết Tehran ban đầu yêu cầu Mỹ bồi thường 400 tỉ USD cho thiệt hại do chiến tranh gây ra, nhưng Washington từ chối.
Từ đó, ý tưởng thành lập Quỹ Tái thiết và phát triển (RDF) được hình thành, cho phép các quốc gia trong khu vực đóng góp dưới nhiều hình thức như thu xếp khoản vay, thiết lập hạn mức tín dụng hoặc trực tiếp cấp vốn xây dựng lại những địa điểm bị hư hại trong chiến tranh, bao gồm khu phức hợp thép Mobarakeh, nhà máy lọc dầu, sân bay cùng nhiều hạ tầng khác.
Tuy nhiên, phía Iran cho rằng đây thực chất là “bồi thường chiến tranh”. Ông Mehdi Mohammadi, cố vấn chiến lược của đoàn đàm phán Iran, nói với Hãng tin Mehr: “Mặc dù từ “bồi thường” không được nhắc đến một cách trực tiếp, nhưng rõ ràng khi phía bên kia (Mỹ) nói về “tái thiết”, họ muốn nói đến việc bồi thường cho những thiệt hại mà Iran phải gánh chịu trong chiến tranh”.
Gây tranh cãi
Việc hỗ trợ tài chính cho Iran vẫn là vấn đề nhạy cảm về chính trị tại Mỹ. Khi chính quyền Tổng thống Barack Obama cùng các cường quốc đạt được thỏa thuận hạt nhân với Iran năm 2015, một phần thỏa thuận là cho phép Iran tiếp cận hàng chục tỉ USD – không phải tiền từ các quốc gia khác, mà là tài sản của chính Iran bị đóng băng tại các ngân hàng nước ngoài do lệnh trừng phạt, ước tính khoảng 50 tỉ USD theo CNN.
Ông Trump khi đó cho rằng sự nhượng bộ ấy tương đương với việc cung cấp cho quốc gia bảo trợ khủng bố hàng đầu thế giới một khoản tiền khổng lồ, thậm chí tuyên bố sai sự thật rằng số tiền đó được trao dưới dạng “tiền mặt”. Ông coi đây là điều không thể chấp nhận, là bằng chứng cho sự yếu kém và năng lực đàm phán tồi tệ của các nhà lãnh đạo Mỹ.
Trong một bài bình luận trên USA Today tháng 9-2015, ông Trump viết: “Iran nhận được khoản tiền lớn bất ngờ 150 tỉ USD và chắc chắn số tiền đó sẽ được dùng để tài trợ cho khủng bố trên khắp thế giới”. Ông Trump thường xuyên nhắc đến con số phóng đại này.
Hai trường hợp không hoàn toàn giống nhau vì tài sản được giải phóng của Iran khác với tiền từ các quốc gia khác, nhưng có điểm chung: nguồn tiền không đến từ người nộp thuế Mỹ, song lại đột nhiên được cung cấp cho Iran như một khoản khuyến khích trong thỏa thuận.
Theo Reuters, nguồn tin am hiểu thỏa thuận nhấn mạnh quỹ đầu tư 300 tỉ USD hoàn toàn tách biệt với tiến trình đàm phán song song về việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt của Mỹ và giải phóng tài sản của Iran đang bị phong tỏa ở nước ngoài.
Quỹ sẽ chỉ được thành lập và đi vào hoạt động sau khi hai bên đạt được thỏa thuận cuối cùng được đánh giá thỏa đáng. Bản ghi nhớ dự kiến ký kết sẽ đóng vai trò định hướng cho tiến trình này trong 60 ngày tới.
Một người phát ngôn Nhà Trắng dẫn lại phát biểu của Phó tổng thống JD Vance trên Đài CBS, trong đó ông nói Iran có thể tiếp cận quỹ tái thiết 300 tỉ USD nếu tuân thủ thỏa thuận với Washington, bao gồm chấm dứt chương trình hạt nhân, loại bỏ kho dự trữ uranium đã làm giàu và chấp nhận cơ chế thanh sát, thực thi nghiêm ngặt.
Tiềm năng của Iran
Là một trong những nền kinh tế lớn nhất Trung Đông, Iran hầu như không thu hút được khoản đầu tư trực tiếp nước ngoài đáng kể nào trong bốn thập niên qua do liên tiếp chịu các lệnh trừng phạt từ Mỹ và quốc tế.
Đây cũng là quốc gia sở hữu trữ lượng khí đốt tự nhiên đã xác minh lớn thứ hai và trữ lượng dầu mỏ lớn thứ tư thế giới, cùng dân số hơn 92 triệu người với lực lượng lao động trẻ, trình độ học vấn cao, nền tảng công nghiệp đa dạng và tiềm năng chưa được khai thác đáng kể ở các lĩnh vực từ hóa dầu, khai khoáng đến du lịch, nông nghiệp.
