Công viên Lê Thị Riêng: Những ký ức lịch sử dưới lớp đất yên bình

Công viên Lê Thị Riêng từ lâu là không gian xanh quen thuộc của người dân TP.HCM. Việc thành phố triển khai tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại đây đã gợi nhắc về một quá khứ ít người biết: nơi này từng là một trong những nghĩa địa lớn nhất Sài Gòn trước năm 1975, gắn với nhiều dấu tích chiến tranh và những số phận còn dang dở.

Theo PGS-TS Hà Minh Hồng, nguyên giảng viên Khoa Lịch sử, Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn TP.HCM, hành trình từ nghĩa địa Đô Thành đến công viên văn hóa hôm nay là câu chuyện phản ánh sự chuyển mình của đô thị, đồng thời thể hiện đạo lý tri ân những người đã ngã xuống vì đất nước.

Nghĩa địa lớn ở cửa ngõ Sài Gòn – Chứng tích của những năm tháng chiến tranh

Trước năm 1975, Sài Gòn được chính quyền chế độ cũ gọi là “Đô thành”. Trong số nhiều nghĩa trang của thành phố thời bấy giờ, nghĩa địa Đô Thành là một trong những khu an táng lớn nhất, nằm ở cửa ngõ tây bắc dẫn vào trung tâm đô thị từ khu vực Bảy Hiền.

Theo PGS-TS Hà Minh Hồng, vào nửa đầu thế kỷ 20 đến những năm 1950, nơi đây vẫn còn là vùng ven với quỹ đất rộng và dân cư thưa thớt. Khu vực này về sau tập trung nhiều công trình quan trọng như phi trường Tân Sơn Nhất, Khám Chí Hòa, Biệt khu Thủ đô cùng các trung tâm khoa học – kỹ thuật và khu cư xá dành cho sĩ quan của chính quyền Sài Gòn.

Theo PGS-TS Hà Minh Hồng, do khu vực này còn nhiều đất trống nên một số giáo xứ như Chợ Quán, Chí Hòa đã lập các nghĩa trang họ đạo. Chính quyền Sài Gòn khi đó cũng quy hoạch một khu an táng dành cho người bình dân, gọi là nghĩa địa Đô Thành, nơi chôn cất những người không thuộc các giáo xứ hoặc không có thân nhân lo hậu sự.

Không chỉ là nơi an nghỉ của người dân, trong thời kỳ chiến tranh, khu vực này còn trở thành nơi chôn cất tập thể nhiều nạn nhân của các cuộc giao tranh. Những người thiệt mạng mà không có người nhận hoặc mai táng thường được chính quyền Sài Gòn đưa về đây và chôn chung trong các huyệt lớn.

Trong giai đoạn 1954 – 1975, Sài Gòn vừa là trung tâm chính trị, quân sự của chính quyền Việt Nam Cộng hòa được Mỹ hậu thuẫn, vừa là địa bàn hoạt động quan trọng của lực lượng cách mạng. Vì vậy, nơi đây diễn ra nhiều trận giao tranh ác liệt, gây tổn thất lớn về người và tài sản cho cả lực lượng tham chiến lẫn người dân.

Chỉ tính riêng các đợt tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, đặc biệt trong hai đợt đầu năm 1968, đã có hàng ngàn cán bộ, chiến sĩ biệt động thành và lực lượng vũ trang cách mạng hy sinh. Theo các nguồn tư liệu lịch sử được PGS-TS Hà Minh Hồng dẫn lại, nhiều thi thể sau các trận giao tranh đã được đưa đi chôn cất tập trung trong các hố chôn tập thể và san lấp mặt bằng sau đó.

Sau ngày đất nước thống nhất, cùng với quá trình khôi phục và phát triển thành phố, chính quyền và nhân dân TP.HCM đã triển khai nhiều hoạt động tìm kiếm, quy tập hài cốt những người hy sinh, đưa các liệt sĩ về an táng tại những nơi phù hợp.

Trải qua nhiều thập niên đô thị hóa, dấu tích của các khu chôn cất tập thể dần bị thời gian che phủ. Tuy nhiên, ký ức về những địa điểm này vẫn được lưu giữ trong hồi ức của các cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử và thân nhân liệt sĩ.

Cuộc ‘thay da đổi thịt’ của một vùng đất

Sau ngày đất nước thống nhất, đến giữa thập niên 1980, trong quá trình chỉnh trang đô thị, TP.HCM đã triển khai di dời các nghĩa trang trong khu vực nội thành, trong đó có nghĩa địa Đô Thành.

Theo đó, nhiều phần mộ được thân nhân, dòng tộc cải táng theo kế hoạch. Nhiều hài cốt, di vật của các nhà cách mạng và liệt sĩ cũng được quy tập về các nghĩa trang liệt sĩ. Trong số đó có phần mộ của Tổng Bí thư Trần Phú và mộ chí, di vật của người thanh niên cộng sản Lý Tự Trọng, sau đó được đưa về nơi an nghỉ tại quê nhà.

Trong khoảng 5 năm, từ 1985 đến 1990, Công viên văn hóa Lê Thị Riêng dần được hình thành với các hạng mục như nhà truyền thống, khu tưởng niệm, khu vui chơi trẻ em và khu thể thao. Cùng với đó, nhiều công trình dân dụng cũng được xây dựng, góp phần thay đổi diện mạo khu vực và đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của người dân trong quá trình đô thị hóa.

Từ một khu vực từng gắn với lịch sử của nghĩa địa Đô Thành, nơi đây đã trở thành không gian công cộng, địa điểm sinh hoạt và tổ chức nhiều hoạt động văn hóa của thành phố. Sự chuyển đổi ấy không chỉ phản ánh quá trình phát triển đô thị mà còn cho thấy hành trình kiến tạo những không gian mới trên nền ký ức lịch sử của TP.HCM.

Tìm lại những người nằm lại dưới lòng đất

Hơn nửa thế kỷ sau ngày đất nước thống nhất, khu vực Công viên Lê Thị Riêng tiếp tục thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu lịch sử và các cơ quan chức năng.

PGS-TS Hà Minh Hồng cho biết, trong quá trình phát triển và hội nhập, TP.HCM luôn quan tâm công tác đền ơn đáp nghĩa, gìn giữ ký ức lịch sử và tri ân những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của dân tộc.

Hưởng ứng chiến dịch 500 ngày tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ trên toàn quốc hướng tới kỷ niệm 80 năm ngày Thương binh – Liệt sĩ, thành phố đã triển khai nhiều hoạt động tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại khu vực công viên Lê Thị Riêng, nơi từng là nghĩa địa Đô Thành.

Công tác này có sự tham gia của nhiều cơ quan, đơn vị chuyên môn, các cựu chiến binh, nhà nghiên cứu lịch sử, nhân chứng địa phương và cả một số cựu binh Mỹ từng nắm giữ những thông tin, tư liệu liên quan.

PGS-TS Hà Minh Hồng cho rằng những tư liệu, nhân chứng và dấu tích được thu thập, xác minh lần này sẽ góp phần hỗ trợ hiệu quả cho quá trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, qua đó giúp nhiều gia đình có thêm cơ hội tìm lại người thân đã ngã xuống trong chiến tranh.

Ngày nay, giữa những hàng cây xanh và không gian sinh hoạt cộng đồng của công viên Lê Thị Riêng, lịch sử vẫn hiện diện theo một cách riêng. Mỗi cuộc tìm kiếm, mỗi tư liệu được làm sáng tỏ không chỉ góp phần nối lại những mảnh ghép còn thiếu của quá khứ, mà còn nhắc nhớ về những hy sinh đã làm nên hòa bình hôm nay. Từ một nghĩa địa lớn của Sài Gòn xưa đến công viên giữa lòng đô thị hiện đại, vùng đất này vẫn lưu giữ những lớp ký ức lịch sử cần được trân trọng và gìn giữ.