Tổng thống Mỹ Donald Trump và người đồng cấp Iran Masoud Pezeshkian ngày 17/6 đã ký MOU bằng hình thức điện tử sau cuộc đàm phán cấp cao hiếm hoi do Pakistan chủ trì. Văn bản này nhằm mục đích chấm dứt cuộc xung đột kéo dài hơn 3 tháng, vốn đã cướp đi sinh mạng của hàng trăm người và làm tê liệt hoạt động thương mại tại Vùng Vịnh, đặc biệt là việc xuất khẩu dầu mỏ và khí đốt vốn đóng vai trò thiết yếu đối với toàn cầu.
Thay vì giải quyết ngay các vấn đề phức tạp như chương trình hạt nhân của Iran, MOU tập trung tìm kiếm giải pháp ngoại giao tức thời để chấm dứt cuộc đối đầu giữa Mỹ – Iran, đồng thời tìm cách kết thúc xung đột tại Lebanon.
Thoả thuận mong manh
Theo MOU, Iran và Mỹ “tuyên bố chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự”, đồng thời khẳng định một “thỏa thuận cuối cùng” sẽ “xác nhận việc chấm dứt vĩnh viễn xung đột trên mọi mặt trận”. MOU cũng quy định “thỏa thuận cuối cùng” này sẽ được Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc thông qua và phải đạt được trong thời hạn tối đa 60 ngày, có thể gia hạn nếu có sự đồng thuận của cả hai bên.
Tuy nhiên, MOU đã đổ vỡ không lâu sau khi được ký kết khi những tranh chấp về quyền kiểm soát eo biển Hormuz làm tái bùng phát căng thẳng và dẫn đến các cuộc tấn công quân sự mới. Thời hạn 60 ngày sau khi ký kết MOU rốt cuộc kết thúc vào ngày 17/8 mà không có dấu hiệu cho thấy Washington và Tehran sẽ nhất trí gia hạn.
“Chúng tôi vẫn chưa đưa ra quyết định nối lại đàm phán với Mỹ”, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết trong một bài đăng trên kênh Telegram hôm 15/8. Cùng ngày, hãng tin ISNA dẫn lời ông Araghchi nhấn mạnh nội dung của MOU là về “việc chấm dứt xung đột, chứ không phải lệnh ngừng bắn”. Quan chức này cáo buộc Mỹ đã vi phạm MOU và tiếp tục các cuộc tấn công Iran sau khi ký kết biên bản, nên “không hề có lệnh ngừng bắn 60 ngày nào cần phải gia hạn cả”.
Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baghaei ngày 17/8 đã lặp lại quan điểm trên, đồng thời nhấn mạnh: “Cộng hòa Hồi giáo Iran không bao giờ xây dựng chính sách dưới áp lực, tối hậu thư hay các giới hạn về thời gian. Do việc Mỹ vi phạm MOU nghiêm trọng và trên diện rộng chỉ vài tuần sau khi ký kết, nên không có cuộc đàm phán nào được bắt đầu. Kết quả là, vấn đề về thời hạn 60 ngày đã trở nên hoàn toàn vô nghĩa”.
Trong khi các bên trung gian là Qatar và Pakistan nỗ lực thuyết phục Washington và Tehran khôi phục đối thoại, Iran đã thúc đẩy đàm phán riêng với Oman để thiết lập các tuyến đường vận tải biển mới qua eo biển Hormuz chiến lược, nhưng lưu ý điều này chỉ có thể thực hiện được nếu có một giải pháp chính trị.
Về phía Mỹ, Tổng thống Donald Trump quả quyết nước này đang hoàn toàn kiểm soát eo biển Hormuz. Ông Trump tuần trước cũng phát tín hiệu về kế hoạch bóp nghẹt nền kinh tế Iran. “Chúng tôi chỉ đang đàm phán một phần với Iran. Chúng tôi chỉ đang quan sát Iran với tình trạng lạm phát phi mã và thực tế là họ không còn tiền”, ông Trump nói.
Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent sau đó phát biểu trong một cuộc phỏng vấn với đài Newsmax rằng Mỹ sẽ áp dụng các biện pháp “chưa từng có tiền lệ” chống Iran, ám chỉ Washington sẽ tiếp tục cô lập quốc gia Hồi giáo về mặt kinh tế và phong tỏa các cảng biển của họ.
Kịch bản đối đầu cân não
Theo Ali Vaez, Phó giám đốc chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại tổ chức tư vấn Nhóm Khủng hoảng quốc tế, cho rằng các diễn biến mới phản ánh cả Mỹ và Iran đều đang chịu nhiều áp lực. “Đây chính là một cuộc đối đầu cân não, nhưng mức độ rủi ro và hậu quả đối với mỗi bên lại rất khác nhau”, ông Vaez nói với đài CNN.
Chuyên gia này tin Mỹ đang “chọn cách khuất phục Iran bằng mọi giá” và chấp nhận những hậu quả kinh tế đi kèm, trong khi Iran coi việc nhượng bộ là đầu hàng và đồng nghĩa với sự sụp đổ của chế độ. Ông Vaez cũng nhận định các nỗ lực ngoại giao giữa Mỹ và Iran “chưa chấm dứt nhưng đang rơi vào tình thế vô cùng bấp bênh”.
Ông Vaez lưu ý thêm MOU đã ký “chỉ dài vỏn vẹn 1,5 trang và không giải quyết được bất kỳ bất đồng cốt lõi nào” giữa hai bên. “Nếu văn bản đó không còn hiệu lực nữa và các bên không tìm được cách khôi phục nó, thì về cơ bản, ngoại giao sẽ không mang lại kết quả và tình hình sẽ dẫn đến kịch bản của một ‘cuộc xung đột không hồi kết’. Chiến lược gây áp lực kinh tế lên Iran đi vào lối mòn của Washington sẽ chỉ dẫn đến kết cục tương tự như trước đây là khiến lập trường của Iran trở nên cứng rắn hơn”, ông Vaez nói.
Giới quan sát cũng chỉ ra rằng việc cải tổ bộ máy an ninh quốc gia gần đây của Iran, bao gồm cả việc bổ nhiệm cựu chỉ huy Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) Mohsen Rezaei làm Thư ký Hội đồng An ninh quốc gia tối cao, đã ám chỉ lập trường cứng rắn hơn trong các cuộc thương lượng tương lai và sự kiên quyết không thỏa hiệp của Tehran, đặc biệt về vấn đề kiểm soát eo biển Hormuz. Iran cũng được cho có thể đưa ra nhiều yêu sách hơn trong bất kỳ cuộc đàm phán mới nào.
Trong khi đó, một số nhà phân tích như chuyên gia Barbara Slavin tại Trung tâm Stimson (Washington) đánh giá chính quyền của Tổng thống Mỹ Trump không còn nhiều đòn bẩy nếu muốn gia tăng áp lực lên Tehran.
Kho dự trữ tên lửa đánh chặn của Mỹ đang cạn kiệt, kho dự trữ dầu chiến lược cũng vơi dần và các khí tài quân sự chủ chốt, bao gồm cả tàu sân bay đã phải duy trì hoạt động trên biển lâu hơn nhiều tháng so với kế hoạch. Thực tế này đồng nghĩa Mỹ còn rất ít lựa chọn quân sự để thực hiện.
Ngoài ra, theo bà Slavin, Tehran đã chứng tỏ họ có khả năng gây thiệt hại kinh tế bằng cách cản trở hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz, gây sức ép lên nền kinh tế toàn cầu và khiến ông Trump phải lo lắng. Bà Slavin cho rằng cuộc xung đột này “sẽ được giải quyết thông qua một thỏa thuận, có lẽ là sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ vào tháng 11 tới khi tác động của nó đến kết quả bỏ phiếu không còn quá lớn”.
Chủ tịch Quốc hội kiêm trưởng đoàn đàm phán của Iran tuyên bố Mỹ và Israel đã “thất bại” khi không đạt được bất kỳ mục tiêu nào họ đề ra khi bắt đầu cuộc xung đột với Iran.
Sau nhiều tháng tấn công, đe dọa và đàm phán nhưng vẫn chưa thể chấm dứt xung đột, Tổng thống Mỹ Donald Trump đang quay lại sử dụng một công cụ lâu đời trong “kho vũ khí” của Mỹ để đối phó với Iran: bóp nghẹt nền kinh tế nước này.
Việc bổ nhiệm ông Mohsen Rezaei làm Thư ký Hội đồng An ninh quốc gia tối cao Iran không chỉ đơn thuần là một thay đổi hành chính trong cấu trúc ra quyết định của quốc gia Hồi giáo.
Khi cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran kéo dài sang tháng thứ 6, danh sách các mục tiêu của Washington chống Tehran đã thay đổi và bị thu hẹp rõ rệt.
