Thiếu tướng Nguyễn Hồng Sơn: Dự án Làng Cam là mơ ước, trăn trở của nạn nhân chất độc da cam

Khởi động từ giữa năm 2015 và dự kiến hoàn thành vào cuối năm 2018, Làng Cam từng thắp lên hy vọng về một nơi chăm sóc, phục hồi chức năng và sẻ chia cho các nạn nhân chất độc da cam tại TP.HCM. 

Thế nhưng sau nhiều lần lỡ hẹn, dự án vẫn chưa thể thành hình, vẫn là ước mơ chưa trọn. 

Báo Tuổi Trẻ đã có cuộc trao đổi với Thiếu tướng, PGS.TS, Thầy thuốc nhân dân Nguyễn Hồng Sơn – Phó chủ tịch Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam (VAVA), Chủ tịch VAVA TP.HCM – để nhìn lại hành trình gần một thập kỷ thăng trầm của dự án và lắng nghe trăn trở của những người đã kiên trì theo đuổi giấc mơ này suốt nhiều năm.

10 năm đợi “mái nhà chung”

* Thưa ông, sau 10 năm nhìn lại, ông có thể phác họa bức tranh đầy đủ về Làng Cam, dự án mà hội từng kỳ vọng sẽ là chỗ dựa cho các nạn nhân chất độc da cam tại TP.HCM?

– Trước đây, theo ý tưởng của các thế hệ tiền nhiệm, Làng Cam được kỳ vọng sẽ trở thành mái nhà chung của những nạn nhân chất độc da cam có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.

Theo quy hoạch ban đầu, Làng Cam sẽ có khu chăm sóc y tế, khu giáo dục – đào tạo nghề, khu sản xuất, khu nhà ở cùng các không gian sinh hoạt chung.

Làng Cam được ấp ủ như một chốn đi về cho những phận người kém may mắn. Một nơi để họ không còn đơn độc, có thể cùng nhau sống, cùng nhau vượt qua mặc cảm, chăm sóc và nâng đỡ nhau.

* Vậy điều gì khiến một dự án mang ý nghĩa nhân văn đặc biệt như Làng Cam sau gần 1 thập kỷ vẫn chưa thể thành hiện thực, thưa ông?

– Dự án Làng Cam kéo dài suốt nhiều năm do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan. Trong đó, chúng ta cũng chưa có đủ quyết tâm và nguồn lực để theo đuổi.

Dự án khi đó mới chỉ dừng ở mức dự toán khoảng 100 tỉ đồng. Đây chỉ là con số dự kiến, hoàn toàn chưa có nguồn vốn để triển khai.

Điều duy nhất có được là quỹ đất đáng quý đã được thành phố cấp. Vì vậy, nếu khởi động lại ở thời điểm hiện nay thì gần như phải làm lại từ đầu, từ hoàn thiện hồ sơ, huy động nguồn lực đến xây dựng một cơ chế phù hợp, thậm chí cần thêm vị trí đất khác để triển khai dự án.

Hơn 10 năm qua, cũng có một số doanh nghiệp, tổ chức bày tỏ mong muốn đầu tư hoặc tài trợ cho dự án. Tuy nhiên, do những vướng mắc về cơ chế và thủ tục pháp lý, các đề xuất đều không thể đi đến triển khai.

* Quỹ đất vẫn còn đó, vậy đâu là lý do khiến dự án không thể kế thừa những gì đã có mà “phải bắt đầu lại từ đầu”? 

– Sau sáp nhập, TP.HCM hiện có khoảng 25.000 nạn nhân chất độc da cam/dioxin thuộc nhiều thế hệ. Tuy nhiên, đến thời điểm hiện nay cần phải rà soát lại toàn bộ để biết còn bao nhiêu người đang còn sống, bao nhiêu người thực sự có nhu cầu và bao nhiêu người mong muốn được tham gia mô hình Làng Cam.

Cần nghiên cứu lại vị trí xây dựng. Chúng tôi sẽ đề xuất TP.HCM xem xét một địa điểm mới phù hợp hơn thay vì giữ nguyên vị trí cũ. Một trong những phương án được cân nhắc là khu vực Củ Chi, vùng đất giàu giá trị lịch sử, gắn với chiến tranh và hậu quả của chất độc da cam.

Ngoài ra cũng có thể xem xét những khu vực khác có quỹ đất rộng, môi trường sinh thái tốt hơn, thậm chí ở khu vực Bà Rịa – Vũng Tàu sau khi sáp nhập đơn vị hành chính. Các nạn nhân đặc biệt khó khăn cần một môi trường không gian sống đúng nghĩa.

Chuyển từ vị thế “người cần được giúp đỡ” thành “người truyền cảm hứng”

* Ông từng chia sẻ mong muốn giúp nạn nhân chất độc da cam chuyển từ vị thế “người cần được giúp đỡ” thành “người truyền cảm hứng”. Làng Cam sẽ hiện thực hóa triết lý ấy như thế nào?

– Khi xã hội nhìn thấy một người không còn tay vẫn vẽ được những bức tranh tuyệt đẹp, một người ngồi xe lăn vẫn giảng bài trên bục giảng hay trở thành thạc sĩ, kỹ sư, điều đọng lại sẽ không còn là nỗi đau mà là sự khâm phục.

Tôi luôn tin rằng, điều hạnh phúc nhất với nạn nhân chất độc da cam không phải là nhận được bao nhiêu sự hỗ trợ, mà là được sống như bao người bình thường, được lao động, cống hiến và tự hào nói rằng mình đã vượt lên số phận. Đó cũng là mục tiêu lớn nhất mà chúng tôi theo đuổi khi quyết tâm hồi sinh dự án Làng Cam.

* Làng Cam mang sứ mệnh đặc biệt về sự hàn gắn và xoa dịu nỗi đau sau chiến tranh. Để dự án này thực sự tái khởi động thành công, chúng ta cần bắt đầu từ những bước đi chiến lược nào để tránh “vết xe đổ” của mười mấy năm qua?

– Nếu Nhật Bản có Hiroshima và Nagasaki để nhắc nhớ nhân loại về thảm họa hạt nhân thì Việt Nam cũng cần một không gian để thế hệ hôm nay và mai sau hiểu rằng hậu quả chất độc da cam vẫn còn hiện hữu qua nhiều thế hệ. Chúng ta không nhắc lại quá khứ để nuôi dưỡng hận thù, mà để gìn giữ hòa bình và đánh thức lòng nhân ái.

Chúng tôi muốn định hướng xây dựng Làng Cam theo phương châm “Nhà nước và nhân dân cùng làm”, huy động nguồn lực xã hội hóa thay vì trông chờ vào một nhà tài trợ duy nhất. Mỗi doanh nghiệp, mỗi tổ chức có thể đồng hành với một hạng mục như: khu chăm sóc y tế, khu giáo dục – dạy nghề, khu phục hồi chức năng, khu sản xuất hay khu sinh thái.

Bên cạnh đó, dự án Làng Cam ngay từ khi thành lập đã nhận được sự đồng thuận cao từ cộng đồng quốc tế. Nhiều năm qua, nhiều tổ chức và chính phủ đã triển khai những hành động thiết thực; tiêu biểu là Chính phủ Mỹ với các dự án tẩy độc tại sân bay Đà Nẵng, Phù Cát, Biên Hòa, cũng như hỗ trợ người khuyết tật tại các vùng chịu ảnh hưởng bởi chất độc hóa học.

Cùng với đó, vụ kiện quốc tế vì quyền lợi nạn nhân chất độc da cam của bà Trần Tố Nga đã lan tỏa rộng rãi, nhận được sự đồng hành từ đông đảo nhân dân tiến bộ và yêu chuộng công lý trên thế giới. Chúng tôi kỳ vọng Làng Cam sẽ trở thành nhịp cầu kết nối bạn bè quốc tế, cùng chung tay xoa dịu nỗi đau da cam.